پارادوکس خر بوریدان و ماشین‌هایی که دچار آن می‌شوند

اگر با کتاب شازده کوچولو آشنا باشید خلبان حادثه دیده آنجا را بخاطر می‌آورید. می‌خواهم لابه لای صفحات کتاب داستانی فرضی برای شما تعریف کنم:

خلبان داستان شازده کوچولو هواپیماش در یکی از بیایان‌های بی‌آب و علف آفریقا سقوط کرده و آنجا به تنهایی مشغول تعمیر وسیله‌ای پرواز خود هست. در کیفش مقداری غذا و در جعبه‌ی هواپیما ظرفی آب برایش باقی مانده و این‌ها شاید تا چند روز آینده بتوانند او را زنده نگه دارند.  او تصمیم می‌گیرد تا سرو کله‌ی شازه کوچولو پیدا نشده چرخی در محل بزند. بعد از گز کردن تپه‌های دور و اطراف تشنه و گرسنه به محل حادثه برمی‌گردد ولی ناگهان می‌بیند به خاطر نشت بنزین هواپیما و گرمای سوزان آفتاب، چادر و اغذیه داخل آن آتش گرفته و درحال سوختن است (باز فرض کنید) که هیچ وسیله‌ای برای خاموش کردن شعله‌ها جز همان آب اندک نیست یا باید از خیر غذاها بگذرد و آب برایش بماند یا اینکه کل آب را روی آتش خالی کرده و غذاهای خود را نجات دهد؟ به نظرتان کدام گزینه را خلبان تشنه و گرسنه داستان ما انتخاب می‌کند؟ آب با غذا؟ یا نه اصلاً کاری نمی‌کند؟

این داستان تداعی‌کننده یکی از قدیمترین پارادوکس‌های فلسفی به نام پارادوکس خر بوریدان است. خر ژان بوریدان خری گرسنه و تشنه بوده که به فاصله مساوی از یک سطل آب و یک پشته بونجه قرار داشته و نمی‌دانسته که به کدام سو برود. ولی در این حد شعور داشته که بداند به هر طرف حرکت کند سمت دیگر را باخته. خر بیچاره آنقدر در این حالت تصمیم‌گرفتن می‌ماند که می‌میرد. به مضمون تمثیل خر ژان بوریدان، افلاطون، ارسطو، غزالی، ابن سینا و دانته اشاره داشته‌اند ولی نهایتاً به نام ژان بوریدان، فیلسوف فرانسویِ قرن چهاردهم مشهور گشته.

همه ما انسان‌ها در زندگی بارها و بارها این حس ماندن بین دو گزینه یا Dilemma را تجربه کردیم جایی که هر دو گزینه به یک اندازه خوب یا به یک اندازه بد هستند و مجبور هستیم تنها یک گزینه را انتخاب کنیم. مواقعی سعی کردیم برای فرار از این ترس یا فوبیای تصیمم‌گیری آنرا به تعویق انداخته یا به گردن فردی دیگری بیاندازیم.

امروز با گسترش هوش مصنوعی و ساخت ماشین‌هایی که فکر می‌کنند و تصمیم‌ می‌گیرد این پارادوکس‌ها به عرصه آنها هم وارد شده. ساده‌ترین مثال حالت Metastability است که یک مدار الکترونیکی بین دو حالت باید یکی را انتخاب کند تا جدیدترین و چالش‌برانگیزین حالت که در ماشین‌های بدون راننده یا خودران اتفاق می‌افتد.

همانطور که قبلاً محمدرضا شعبانعلی در نوشته‌های خود در مورد مسائل جدیدی که با ورود خودران ها به خیابان با آنها روبرو خواهیم شد صحبت کرده و تاکید داشت که این نوع چالش‌های باید در حوزه اخلاق تکنولوژی مورد بحث و بررسی قرار گیرند.

به عنوان مثال یک خودران را نظر بگیرید که در حال رانندگی است ناگهان با وضعیت خاص و دوگانه‌یی همانند تصویر زیر روبرو می‌شود. اینکه یک طرف کشته شدن سرنشین قرار دارد و در طرف دیگر از بین رفتن عابر. ماشین باید کدام گزینه را انتخاب کند؟ شما کدام را انتخاب می‌کنید؟ با فرض اینکه شما یکی از سرنشینان یا عابران باشید باز هم همان گزینه که جان شما را به خطر می‌اندازد را دوباره انتخاب می‌کنید؟

به نظرم اگر تا دیروز به تمثیل حیواناتی که بار ما را جابجا می‌کردند دچار پارادوکس خر بوریدان می‌شدند امروز ماشین‌هایی که خود ما را جابجا می‌کنند هم درگیر این مساله شده اند.

پی‌نوشت: MIT وبسایتی با عنوان Moral Machine تاسیس کرده که در آن نظر مردم در  مورد این نوع تصمیم‌های اخلاقی و سناریوهای مشابه در حوزه خودران‌ها جمع‌آوری می‌شود. تصویر بالا یکی از سناریوهایی است که خود من آنرا را طراحی کردم. اگر در این زمینه علاقه‌مند باشید می‌توانید به این لینک (+) مراجعه کنید.همچنین با استفاده از Design سناریوهای خود را طراحی کرده و با دیگران به اشتراک بگذراید.

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.